ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC

THUẬN LỢI VÀ THÁCH THỨC

1- ĐẶT VẤN ĐỀ

Thế giới đang chứng kiến những đổi thay mạnh mẽ trong mọi hoạt động phát triển kinh tế - xã hội nhờ những thành tựu của công nghệ thông tin (CNTT).

CNTT đã góp phần quan trọng cho việc tạo ra những nhân tố năng động mới, cho quá trình hình thành nền kinh tế tri thức và xã hội thông tin.

Việc ứng dụng CNTT trong dạy học đã và đang được quan tâm theo dõi, có nhiều ý kiến trái chiều nhau về việc ứng dụng CNTT trong dạy học song theo quan điểm của tôi CNTT là một phương tiện bản thân nó không có lỗi, mà lỗi là do người sử dụng.

2- CNTT TRONG DẠY HỌC

- Xuất phát từ chỉ thị 58-CT/UW của Bộ Chính Trị ngày 07 tháng 10 năm 2001 về việc đẩy mạnh ứng dụng CNTT phục vụ sự nghiệp Công nghiệp hóa và Hiện đại hóa đã chỉ rõ trọng tâm của ngành giáo dục là đào tạo nguồn nhân lực về CNTT và đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong công tác giáo dục và đào tạo, đây là nhiệm vụ mà Thủ tướng Chính phủ đã giao cho ngành giáo dục giai đoạn 2001 – 2005 thông qua quyết định số 81/2001/QĐ-TTg;
- Hiện nay các trường phổ thông điều trang bị phòng máy, phòng đa năng, nối mạng Internet và Tin học được giảng dạy chính thức, một số trường còn trang bị thêm Thiết bị ghi âm, chụp hình, quay phim (Sound Recorder, Camera, Camcorder), máy quét hình (Scanner), và một số thiết bị khác, tạo cơ sở hạ tầng CNTT cho giáo viên sử dụng vào quá trình dạy học của mình.
- Công nghệ thông tin mở ra triển vọng to lớn trong việc đổi mới các phương pháp và hình thức dạy học. Công nghệ phần mềm phát triển mạnh, trong đó các phần mềm giáo dục cũng đạt được những thành tựu đáng kể như: bộ Office, Cabri, Violet … Do sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông mà mọi người đều có trong tay nhiều công cụ hỗ trợ cho quá trình dạy học nói chung và phần mềm dạy học nói riêng.

- Công nghệ thông tin sẽ là cánh tay nối dài của giáo viên tới từng gia đình học sinh thông qua hệ thống mạng.

- Nhờ có máy tính điện tử mà việc thiết kế giáo án và giảng dạy trên máy tính trở nên sinh động hơn, tiết kiệm được nhiều thời gian hơn so với cách dạy theo phương pháp truyền thống, chỉ cần “bấm chuột”, vài giây sau trên màn hình hiện ra ngay nội dung của bài giảng với những hình ảnh, âm thanh sống động thu hút được sự chú ý và tạo hứng thú nơi học sinh. Thông qua giáo án điện tử, giáo viên cũng có nhiều thời gian đặt các câu hỏi gợi mở tạo điều kiện cho học sinh hoạt động nhiều hơn trong giờ học. Những khả năng mới mẻ và ưu việt này của công nghệ thông tin và truyền thông đã nhanh chóng làm thay đổi cách sống, cách làm việc, cách học tập, cách tư duy và quan trọng hơn cả là cách ra quyết định của con người.

3. THUẬN LỢI VÀ THÁCH THỨC
3.1. Ưu điểm nổi bật của phương pháp dạy học bằng công nghệ thông tin so với phương pháp giảng dạy truyền thống là:
- Môi trường đa phương tiện kết hợp những hình ảnh vedeo, camera … với âm thanh, văn bản, biểu đồ … được trình bày qua máy tính theo kịch bản vạch sẵn nhằm đạt hiệu quả tối đa qua một quá trình học đa giác quan.
- Kĩ thuật đồ hoạ nâng cao có thể mô phỏng nhiều quá trình, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội trong con người mà không thể hoặc khó sảy ra trong điều kiện nhà trường.
- Những ngân hàng dữ liệu khổng lồ và đa dạng được kết nối với nhau và với người sử dụng qua những mạng máy tính kể cả Internet … có thể được khai thác để tạo nên những điều kiện cực kì thuận lợi và nhiều khi không thể thiếu để học sinh học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo, được thực hiện độc lập hoặc trong giao lưu.
- Những thí nghiệm, tài liệu được cung cấp bằng nhiều kênh: kênh hình, kênh chữ, âm thanh sống động làm cho học sinh dễ thấy, dễ tiếp thu và bằng suy luận có lý, học sinh có thể có những dự đoán về các tính chất, những quy luật mới. Đây là một công dụng lớn của công nghệ thông tin và truyền thông trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học. Có thể khẳng định rằng, môi trường công nghệ thông tin và truyền thông chắc chắn sẽ có tác động tích cực tới sự phát triển trí tuệ của học sinh và điều này làm nảy sinh những lý thuyết học tập mới.
3.2. Các thách thức:

Theo nhận định của một số chuyên gia, thì việc đưa công nghệ thông tin và truyền thông ứng dụng vào lĩnh vực giáo dục và đào tạo bước đầu đã đạt được những kết quả khả quan. Tuy nhiên, những gì đã đạt được vẫn còn hết sức khiêm tốn. Khó khăn, vướng mắc và những thách thức vẫn còn ở phía trước bởi những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn. Chẳng hạn:
- Tuy máy tính điện tử mang lại rất nhiều thuận lợi cho việc dạy học nhưng trong một mức độ nào đó, thì công cụ hiện đại này cũng không thể hỗ trợ giáo viên hoàn toàn trong các bài giảng của họ. Nó chỉ thực sự hiệu quả đối với một số bài giảng chứ không phải toàn bộ chương trình do nhiều nguyên nhân, ví dụ  với những bài học có nội dung ngắn, không nhiều kiến thức mới hoặc những bài cần rèn luyện được kĩ năng cho học sinh mà GV không sử dụng phấn bảng.
- Bên cạnh đó, kiến thức, kỹ năng về công nghệ thông tin ở một số giáo viên vẫn còn hạn chế, chưa đủ vượt ngưỡng để đam mê và sáng tạo, thậm chí còn né tránh. Mặc khác, phương pháp dạy học cũ vẫn còn như một lối mòn khó thay đổi, sự uy quyền, áp đặt vẫn chưa thể xoá được trong một thời gian tới. Việc dạy học tương tác giữa người - máy, dạy theo nhóm, dạy phương pháp tư duy sáng tạo cho học sinh, cũng như dạy học sinh cách biết, cách làm, cách chung sống và cách tự khẳng định mình vẫn còn mới mẻ đối với giáo viên và đòi hỏi giáo viên phải kết hợp hài hòa các phương pháp dạy học đồng thời phát huy ưu điểm của phương pháp dạy học này làm hạn chế những nhược điểm của phương pháp dạy học truyền thống. Điều đó làm cho công nghệ thông tin, dù đã được đưa vào quá trình dạy học, vẫn chưa thể phát huy tính trọn vẹn tích cực và tính hiệu quả của nó.
- Việc sử dụng công nghệ thông tin để đổi mới phương pháp dạy học chưa được nghiên cứu kỹ, dẫn đến việc ứng dụng nó không đúng chỗ, không đúng lúc, nhiều khi lạm dụng nó.
- Việc đánh giá một tiết dạy có ứng dụng công nghệ thông tin còn lúng túng, chưa xác định hướng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học. Chính sách, cơ chế quản lý còn nhiều bất cập, chưa tạo được sự đồng bộ trong thực hiện
- Việc kết nối và sử dụng Internet chưa được thực hiện triệt để và có chiều sâu, sử dụng không thường xuyên do thiếu kinh phí, do tốc độ đường truyền. Công tác đào tạo, Công tác bồi dưỡng, tự bồi dưỡng đội ngũ giáo viên chỉ mới dừng lại ở việc xoá mù tin học nên giáo viên chưa đủ kiến thức, mất nhiều thời gian và công sức để sử dụng công nghệ thông tin trong lớp học một cách có hiệu quả

4- BÀI HỌC:

Qua 3 năm ứng dụng và trải nghiệm ứng  dụng CNTT trong dạy học tôi có rút ra một số bài học kinh nghiệm như sau:
- Giáo viên cần mạnh dạn, không ngại khó, tự thiết kế và sử dụng bài giảng điện tử của mình. Khi tự thiết kế sẽ giúp cho giáo viên hiểu được bài giảng của mình hơn, phát huy được tính sáng tạo, rèn luyện được nhiều kỹ năng và phối hợp tốt các phương pháp dạy học tích cực khác.
- Khi thiết kế Bài giảng điện tử cần chuẩn bị trước ý tưởng  (theo tôi đây là vấn đề quan trọng) kịch bản, tư liệu (Video, hình ảnh, bản đồ, âm thanh ….), chọn giải pháp cho sử dụng công nghệ, sau đó mới bắt tay vào soạn giảng. Khi soạn cần lưu ý chọn Font chữ, (nên trọn font chữ đều nét vì khi phóng to ảnh bị vỡ dễ làm mất nét của chữ), chọn màu nền và màu chữ cho phù hợp có độ tượng phản tốt, lựa chọn các hiệu ứng thích hợp (nên đơn giản, nhẹ nhàn tránh gây mất tập trung vào nội dung bài giảng) và một vấn đề rất cần thiết đó là ghi lại hệ thống câu hỏi, những chú ý … trong trang NOTE của mỗi SLIDE để dễ dàng khi sử dụng lại

.
- Nội dung bài giảng điện tử cần cô đọng, xúc tích, hình ảnh, các mô phỏng cần  rõ nét,  sát chủ đề, trong hình thức bài giảng cần có qui ước phần học sinh nghe, thảo luận, ghi chép… sẽ khắc phục được việc ghi bài thu động của học sinh.

- Do tiết kiệm được thời gian viết nên GV có nhiều cơ hội giới thiệu những cách làm khác của một bài toán, vật lý, hoá, sinh… những nội dung mới cập nhật, mới diễn ra nhất là với các môn xã hội. Cần khai thác thế mạnh của CNTT trong kiểm tra đánh giá và kiểm chứng kết quả đặc biệt bằng hình thức trắc nghiệm.
- Không lạm dụng công nghệ nếu chúng không tác động tích cực đến quá trình dạy học và sự phát triển của học sinh, công nghệ mô phỏng nếu không phản ánh đúng nội dung, giá trị nghệ thuật và thực tế thì không nên sử dụng, Chuẩn kiến thức ở mức độ vận dụng cần kết hợp bảng và sử dụng các phương pháp dạy học khác mới có hiệu quả;

- Giáo viên cần học, tập huấn các lớp soạn, giảng bài giảng điện tử, nên thường xuyên truy cập vào các trang web và thành viên của diễn đàn: bachkim.vn, dayhocintel.org, giaovien.net, moet.edu.vn, … mỗi trường cần  xây dựng bộ bài giảng điện tử dùng chung để trao đổi và rút kinh nghiệm, tiếp thu những công nghệ mới trao đổi những các làm hay.
-  Có kế hoạch xây dựng phòng máy đa năng và đầu tư đồng bộ taọ điều kiện cho giáo viên dễ thao tác lắp đặt và sử dụng. Dự phòng kinh phí cho sửa chữa nâng cấp phần cứng, phần mềm giáo dục.
- Các chuyên gia, các nhà quản lý giáo dục sớm đưa ra tiêu chí đánh giá tiết dạy có sử dụng công nghệ thông tin, Chuẩn bài giảng điện tử để có cơ sở thẩm định, tạo ra ngân hàng bài giảng điện tử có chất lượng.
- Phòng Giáo dục cần có Máy chủ Web (WebServer) để triển khai các văn bản, tạo kho tư liệu giáo dục, tiến tới là cấp tên miền cho các đơn vị trực thuộc (sub Domian) để giảm chi phí và quản lý dữ liệu tập trung.

5- SỬ DỤNG Googel Earth TRONG GIẢNG DẠY LỊCH SỬ

Nếu ai đã từng soạn bài giảng điện tử trong giảng dạy bộ môn lịch sử thì đều nhận thấy rằng công việc khó khăn và tốn kém thời gian nhất là thiết kế và sử dụng hiệu quả bản đồ lịch sử. Trước đây, thông thường chúng ta thường số hoá bản đồ bằng cách scan các bản đồ từ sách giáo khoa sau đó dán vào các slide trình chiếu. Cách làm này cũng có tính hiệu quả của nó so với "dạy chay" tuy nhiên hạn chế lớn nhất của cách này là bản đồ đơn sắc, tính sinh động và thẩm mĩ không cao, bên cạnh đó đối với những bản đồ lớn hơn khổ A4 thì không scan được Cách khác là chúng ta dùng máy ảnh số để chụp lại các bản đồ treo tường sau đó xử lí bằng các phầm mềm làm ảnh để dán vào slide. Cách làm này đã khắc phục được tính thẩm mĩ của cách làm thứ nhất song muốn biến thành bản đồ câm thì tốn rất nhiều công sức để xoá các kí hiệu trên lược đồ. Tôi đã từng sử dụng cách này và thấy rất tốn thời gian. Nếu yêu cầu sử dụng thường xuyên thì cách này tỏ ra không có hiệu quả đó là chưa tính đến chuyện có những giáo viên chưa có kĩ năng xử lí ảnh thì việc biến một bản đồ với đầy đủ kí hiệu thành bản đồ câm là một điều vô cùng khó khăn thậm chí là không thể thực hiện được. Trên cơ sở ứng dụng và nghiên cứu tôi nhận thấy có một phầm mềm vừa đơn giản vừa có hiệu quả cao trong việc thiết kế các dạng bản đồ trong dạy học bộ môn lịch sử và cả môn địa lí. Sau đây tôi xin trình bày một số nét cơ bản về phần mềm và cách ứng dụng

5.1. Googel Earth - Những đặc điểm kĩ thuật và yêu cầu cấu hình máy:
- Bạn hãy tải File cài đặt miễn phí của Google Earth trong trang chủ của Google, dung lượng khoảng 11 MB với cấu hình của các máy hiện tại. Khi cài đặt bắt buộc phải online. Đây là màn hình chính của Googel Earth (GE):

Tính năng của các công cụ:

5.2. Một số thủ thuật cơ bản để tạo bản đồ:

- Để tạo một bản đồ câm theo ý muốn bạn cần thực hiện các bước sau:
+ Khởi động phần mềm GE. Sau khi khởi động bạn sẽ bắt gặp một quả địa cầu ảo với màu sắc gần giống với màu sắc thực tế.
+ Sử dụng công cụ tự động tìm kiếm của GE để tìm đối tượng (địa danh) mà bạn cần tìm kiếm (ví dụ: Thái Bình , Viet Nam). Bạn di chuyển đển ô tìm kiếm sau đó gõ vào tên địa danh cụ thể. Công cụ tìm kiếm tự động sẽ tự động tìm kiếm và hiển thị đối tượng bạn cần tìm. Tiếp theo bạn sử dung thanh công cụ hiển thị để phóng to, thu nhỏ hoặc dùng chuột kích đúp vào đối tượng để phóng lớn hay xoay đối tượng theo ý muốn.
+ Sau khi thực hiện các bước trên bạn sẽ bắt gặp một bản đồ với rất nhiều thông tin. Trong số những thông tin hiển thị mặc định có những thông tin không cần thiết. Để ẩn các thông tin đó bạn di chuyển đến thành Layer (lớp đối tượng) kích bỏ các tuỳ chọn trong các ô để có một bản đồ câm. Nếu muốn hiển thị một vài thông tin địa lí như: tên địa danh, sông, đường giao thông ... bạn có thể kích chọn vào các ô trong thanh Layer để hiển thị các thông tin theo ý muốn (lưu ý: vốn tiếng Anh rất cần thiết trong phần này).
+ Ban phải lưu lại hình ảnh bản đồ mà bạn cần tìm kiếm bằng cách vào thanh Menu => chọn File=> save=> save Image. Sau khi thực hiện bạn sẽ có một bức ảnh của đối tượng (bức ảnh này là toàn bộ phần hiển thị nên cần được cắt gọt lại)
+ Cuối cùng bạn cần sử dụng một phầm mềm xử lí ảnh để cắt gọt một khung hình như ý. Theo tôi, phần mềm ACD photo Editor là phần mềm xử lí tốt và dễ xử dụng nhất.
Phần còn lại là bạn dán vào slide và bổ sung các đối tượng theo diễn biến sự kiện, trận đánh...hoặc các thông tin cần thiết theo ý đồ giảng dạy của bạn.

LỜI KẾT :

Đổi mới phương pháp dạy học hiện đang là vấn đề cốt lõi để nâng cao chất lượng dạy học. Đó là một trong những mục tiêu quan trọng nhất trong cải cách giáo dục ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông nhằm đổi mới nội dung, phương pháp dạy học là một công việc lâu dài, khó khăn đòi hỏi rất nhiều điều kiện về cơ sở vật chất, tài chính và năng lực của đội ngũ giáo viên (đặc biệt là nhân tố con người).

Với vốn kiến thức tin học còn hạn chế nên bài viết này có thể còn sơ sài rất mong sự đóng góp ý kiến.